นับถอยหลัง ๖ ปี

ไทยเข้าสู่ 'สังคมผู้สูงอายุ'

เตือนให้เร่งออมและขุดทองในวัยแรงงาน

มีรายงานออกมาระยะหนึ่งแล้วจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ ที่ระบุว่าโครงสร้างประชากรในสังคมโลก และไทย กำลังมีการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่องเข้าสู่ 'สังคมผู้สูงอายุ' (Aging Society)

โครงสร้างของประชากรโลกและประชากรไทยมีการเปลี่ยนแปลงที่คล้ายคลึงกัน คาดว่าประชากรวัยสูงอายุจะมีสัดส่วนเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ ๑๕.๐ ในปี ๒๕๖๘ ในขณะที่ประชากรวัยเด็ก (อายุ ๐-๑๔ ปี) จะมีจำนวนลดลง ๒๔.๒ ในปี ๒๕๖๘ เช่นกัน แสดงให้เห็นว่า โครงสร้างของประชากรกำลังเปลี่ยนจากโครงสร้างประชากรวัยเด็กในอดีตเป็นประชากรวัยสูงอายุ หรือสังคมผู้สูงอายุในอนาคต

ล่าสุด สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาแห่งประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) ระบุว่า จากผลสำเร็จในการวางแผนประชากรทำให้ ๓๐ ปีที่ผ่านมา อัตราการเจริญพันธุ์ลดลง คนไทยมีอายุยาวขึ้น ประเทศไทยเหลือเวลาอีกเพียง ๖ ปี ก่อนจะเข้าสู่สังคมวัยสูงอายุมากขึ้น ๖ ปีที่เหลือจึงเป็นปีทองที่ต้องรีบพัฒนาใช้ประโยชน์ที่มีประชากรวัยแรงงานมากขึ้น

ขณะที่เดียวกันศูนย์วิจัยกสิกรไทย วิเคราะห์ว่า การเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุของประเทศไทย อาจจะนำไปสู่ปัญหาทางสังคมและเศรษฐกิจในระยะยาวได้ ไม่ว่าจะเป็นภาระการเลี้ยงดูผู้สูงอายุที่มีจำนวนเพิ่มขึ้น และภาวะการขาดการออมที่เพียงพอกับค่าใช้จ่ายหลังวัยเกษียณ รวมทั้งอาจกระทบต่ออัตราการขยายตัวของเศรษฐกิจในระยะยาว

โครงสร้างประชากรโลก?

สำนักงานสถิติแห่งชาติรายงานสถานการณ์ประชากรโลก และแนวโน้มสถานการณ์ของประชากรไทย ว่า ประชากรโลกมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องจาก ๖,๐๗๐.๖ ล้านคนในปี ๒๕๔๓ เป็น ๗,๘๕๑.๔ ล้านคนในอีก ๒๕ ปีข้างหน้า คือ ในปี ๒๕๖๘ ซึ่งประชากรไทยก็มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเช่นเดียวกันจาก ๖๒.๒ ล้านคนในปี ๒๕๔๓ เป็น ๗๒.๓ ล้านคนในปี ๒๕๖๘

จะเห็นได้ว่า โครงสร้างของประชากรโลกและประชากรไทยมีการเปลี่ยนแปลงที่คล้ายคลึงกัน โดยที่ประชากรวัยสูงอายุ (ตั้งแต่ ๖๐ ปีขึ้นไป) มีสัดส่วนเพิ่มขึ้นจากร้อยละ ๑๐.๐ ในปี ๒๕๔๓ เป็นร้อยละ ๑๕.๐ ในปี ๒๕๖๘ ขณะที่ประชากรวัยเด็ก (๐ - ๑๔ ปี) มีจำนวนลดลงจากร้อยละ ๓๐.๑ ในปี ๒๕๔๓ เหลือร้อยละ ๒๔.๒ ในปี ๒๕๖๘ แสดงให้เห็นว่า โครงสร้างของประชากรกำลังเปลี่ยนจากประชากรวัยเด็กในอดีตเป็นประชากรวัยสูงอายุ หรือสังคมผู้สูงอายุในอนาคต

อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวนั้นเป็นภาพรวมของประชากรโลก แต่ถ้าพิจารณาในแต่ละภูมิภาคของโลก พบว่า ยุโรปเป็นภูมิภาคที่กำลังเกิดการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างของประชากรเข้าสู่ 'สังคมผู้สูงอายุ' มากที่สุดในโลก ยุโรปมีสัดส่วนของประชากรวัยเด็กน้อยที่สุดคือ ร้อยละ ๑๖ และมีสัดส่วนของประชากรวัยสูงอายุมากที่สุดร้อยละ ๒๑ ของประชากรทั้งหมดในยุโรป ขณะที่อัฟริกามีสัดส่วนของประชากรวัยเด็กสูงถึงร้อยละ ๔๒ และมีสัดส่วนของประชากรวัยสูงอายุเพียงร้อยละ ๕ ของประชากรทั้งหมดในอัฟริกา

ประเทศที่มีสัดส่วนของผู้สูงอายุมากที่สุดในโลก คือ อิตาลี, ญี่ปุ่น, กรีซ, เยอรมนี, และสวิสเซอร์แลนด์ ประเทศเหล่านี้มีลักษณะทางประชากรที่สำคัญ คือ อัตราเกิดต่อประชากรพันคน ค่อนข้างต่ำ และมีอัตราตายต่อประชากรพันคน ต่ำเช่นกัน และมีอายุขัยเฉลี่ยค่อนข้างสูง

ญี่ปุ่นเป็นประเทศเดียวในภูมิภาคเอเชียที่มีสัดส่วนของผู้สูงอายุมากที่สุดในโลกเท่ากับอิตาลีที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุร้อยละ ๒๕ ที่น่าสนใจ คือ ญี่ปุ่นเป็นคนมีอายุขัยเฉลี่ยหรือมีอายุยืนยาวมากที่สุดในโลกด้วย (เฉลี่ย ๘๒ ปี) ขณะที่อัฟริกาเป็นภูมิภาคที่มีสัดส่วนประชากรวัยเด็กมากเกือบร้อยละ ๔๒ ของประชากรทั้งหมดในภูมิภาค มีอัตราเจริญพันธุ์รวมและอัตราตายต่อประชากรพันคน สูงมาก (เจริญพันธุ์ ๔.๙ และตาย ๑๕ ตามลำดับ) และประชากรมีอายุขัยเฉลี่ยที่ต่ำมากเพียง ๔๙ ปีเท่านั้น

ไทยเข้าสู่ 'สังคมผู้สูงอายุ'

สำหรับประเทศไทย ปัจจุบันยังมีโครงสร้างประชากรที่มีประชากรวัยสูงอายุอยู่ในระดับค่อนข้างต่ำเมื่อเปรียบเทียบในระดับโลก ส่วนในระดับภูมิภาคเอเชีย พบว่า ประเทศไทยมีสัดส่วนของประชากรสูงอายุอยู่ในระดับปานกลาง

อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาปัจจัยภายในประเทศ ไม่ว่าจะเป็นอัตราเจริญพันธุ์รวมของหญิง ๑ คน จะมีอัตราที่ต่ำกว่าระดับทดแทน (๑.๗ คน) โดยมีแนวโน้มลดลงจากอดีต และคาดว่าน่าจะลดลงอีกในอนาคต รวมทั้งการรับรู้ข้อมูลข่าวสารที่ไร้พรมแดนในปัจจุบันกำลังเป็นเครื่องมือสำคัญในการพัฒนาทุก ๆ ด้าน สิ่งเหล่านี้มีผลทำให้คนไทยมีอัตราตายที่มีแนวโน้มต่ำลง และมีอายุยืนยาวขึ้น ปัจจัยเหล่านี้ก็เป็นส่วนสำคัญที่ทำให้โครงสร้างของประชากรไทยมีการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่องเข้าสู่ 'สังคมสูงอายุ'

การเตรียมความพร้อมเพื่อเข้าสู่สถานการณ์ดังกล่าวนั้น เป็นสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับนานาประเทศในโลก โดยเฉพาะประเทศในยุโรป การวางแผนและการกำหนดนโยบายต่าง ๆ จะให้ความสำคัญกับประชากรกลุ่มผู้สูงอายุนี้มาก แม้กระทั่งการเลือกตั้งยังต้องมีนโยบายเกี่ยวกับผู้สูงอายุเป็นประเด็นสำคัญในการหาเสียงด้วย

เช่นเดียวกัน ประเทศไทยที่ให้ความสำคัญกับผู้สูงอายุมากขึ้นเป็นลำดับ มีการกำหนดนโยบายเกี่ยวกับผู้สูงอายุขึ้นเป็นนโยบายระดับชาติในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติที่ผ่านมา นอกจากนี้ยังมีกฎหมายที่ใช้คุ้มครองผู้สูงอายุโดยตรง คือ พระราชบัญญัติผู้สูงอายุ พ.ศ.๒๕๔๖ ซึ่งมีผลบังคับใช้ตั้งแต่ ๑ มกราคม ๒๕๔๗

หากมีการศึกษา วิจัย รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับผู้สูงอายุและพัฒนาความรู้ เพื่อแก้ปัญหาและปรับปรุงนโยบายในการดูแลประชากรผู้สูงอายุเพิ่มมากขึ้น รวมทั้งการเน้นคุณภาพของคนเป็นศูนย์กลางของการพัฒนา น่าจะทำให้สังคมไทยในอนาคตเป็น 'สังคมผู้สูงอายุที่มีคุณภาพ' และเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาประเทศได้

เหลือ ๖ ปีทองต้องเร่งพัฒนา

ด้านสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาแห่งประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) โดยผลงานวิจัยของนางสุวรรณี คำมั่น และนางสุจิตราภรณ์ นาคะลักษณ์ ในเรื่อง 'โอกาสสุดท้ายของประเทศไทย ๖ ปีทองของการพัฒนาคนไทยให้ก้าวไกลอย่างยั่งยืน' ระบุว่า จากผลสำเร็จในการวางแผนประชากรทำให้ ๓๐ ปีที่ผ่านมา อัตราการเจริญพันธุ์ลดลงจาก ๖.๓ คน ในปี ๒๕๐๗ - ๒๕๐๘ เป็น ๑.๘๒ คน ในปี ๒๕๔๓ - ๒๕๔๘ ทำให้ประชากรเพิ่มขึ้นในอัตราลดลง และคนไทยมีอายุยาวขึ้น โดยอายุคาดหมายเฉลี่ยสูงขึ้นสำหรับผู้หญิงเป็น ๗๔.๙ ปี และผู้ชาย ๖๙.๙ ปี เพราะความสำเร็จของการพัฒนาสาธารณสุข

นางสุวรรณี คำมั่น เปิดเผยว่า ประชากรวัยเด็กแรกเกิด - ๑๔ ปี ได้ลดลงอย่างรวดเร็วจากร้อยละ ๔๐ ในปี ๒๕๒๓ เหลือร้อยละ ๒๔.๓ ในปี ๒๕๔๓ และคาดว่าปี ๒๕๕๘ จะเหลือร้อยละ ๒๐.๒ ส่วนประชากรวัยแรงงานอายุ ๑๕ - ๕๙ ปี มีสัดส่วนที่สูง เนื่องจากประชากรกลุ่มนี้เกิดในช่วงที่มีอัตราการเจริญพันธุ์สูง โดยปี ๒๕๔๓ มีสัดส่วนร้อยละ ๖๖.๓ คาดว่าจะเพิ่มขึ้นต่อเนื่องเป็นร้อยละ ๖๖.๕ ในปี ๒๕๔๙ และร้อยละ ๖๗.๑ ในปี ๒๕๕๓ ก่อนจะลดเป็นร้อยละ ๖๖.๐ ในปี ๒๕๕๘ หลังจากนั้นจะลดลงเรื่อย ๆ ในช่วง ๒๐ ปีข้างหน้า ประชากรวัยสูงอายุตั้งแต่ ๖๐ ปีขึ้น มีสัดส่วนเพิ่มสูงขึ้นต่อเนื่อง จากร้อยละ ๙.๕ ในปี ๒๕๔๓ คาดจะเพิ่มขึ้นเป็นร้อยละ ๑๐.๔ ในปี ๒๕๔๙ และเป็นร้อยละ ๑๑.๗ ปี ๒๕๕๓

"ไทยเหลือเวลาอีกเพียง ๖ ปีนับถึงปี ๒๕๕๒ ก่อนจะเข้าสู่สังคมวัยสูงอายุมากขึ้น ดังนั้นจึงถือเป็น ๖ ปีทอง ที่ต้องรีบพัฒนาใช้ประโยชน์ที่มีประชากรวัยแรงงานมากขึ้น โดยหลังจากนี้ประชากรวัยทำงานจะลดน้อยลง ทำให้กำลังการผลิตของประเทศลดลง อัตราการพึ่งพิงสูงขึ้น เพราะประชากรวัยแรงงานต้องรับภาระเพิ่มขึ้นในการดูแลผู้สูงอายุ"

นอกจากนี้ เมื่อเทียบกับกลุ่มอาเซียน แม้ทุกประเทศจะมีแนวโน้มโครงสร้างประชากรเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางเดียวกัน แต่สถานการณ์ของไทยเสียเปรียบกลุ่มอาเซียน เพราะช่วงเวลาของการใช้ประโยชน์จากวัยทำงานมีน้อย ขณะเดียวกันความรู้ความสามารถในการผลิตแรงงานก็มีคุณภาพต่ำอยู่ที่อันดับ ๓๐ จาก ๖๐ ประเทศทั่วโลก ต่ำกว่าสิงคโปร์ซึ่งอยู่อันดับที่ ๔

ผลการวิจัยยังพบว่า ขนาดรูปแบบของครอบครัวก็เปลี่ยนแปลงไป โดยขนาดครอบครัวที่มีครัวเรือนคนเดียวเพิ่มขึ้นจากร้อยละ ๘.๙ ในปี ๒๕๓๙ เป็นร้อยละ ๙.๖ ในปี ๒๕๔๕ ส่งผลให้แนวโน้มครอบครัวล่มสลายมีความเสี่ยงสูง และอาจเกิดปัญหาพึ่งพิงสูงมากขึ้น โดยเฉพาะครอบครัวที่ยากจนมีสมาชิกครอบครัวเป็นเด็กและผู้สูงอายุ

ชี้รัฐต้องเตรียมพร้อม

จากแนวโน้มของโครงสร้างประชากร งานวิจัยชิ้นนี้ได้เสนอแนะว่า ต้องมีการพิจารณาในระดับนโยบายถึง ๔ ประเด็นปัญหาสำคัญ คือ

๑. จะเพิ่มผลิตภาพให้กำลังแรงงานที่มีอยู่ ๓๕.๒๗ ล้านคนในช่วง ๖ ปีทองก่อนเข้าสู่สังคมชราภาพได้อย่างไร

๒. จะสร้างคนไทยรุ่นใหม่อย่างไร ให้เป็นทุนมนุษย์ที่สมบูรณ์แบบ มีทั้งความรู้ความสามารถ ปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงใหม่ ๆ ได้ตลอดเวลา และพัฒนาทักษะที่จำเป็นต่อโลกยุคใหม่ เช่น ภาษา และเทคโนโลยี

๓. ทำให้อย่างไร จึงจะหามาตรการจูงใจให้เยาวชนหันมาเรียนสายอาชีวะและสาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมากขึ้น รวมทั้งมีระบบการศึกษารวมถึงฝึกอบรมที่สอดคล้องความต้องการของตลาดแรงงาน

๔. รัฐบาลต้องเตรียมความพร้อมก่อนเข้าสู่สังคมสูงอายุใน ๑๐ - ๒๐ ปีข้างหน้า ดังนั้นระยะสั้นช่วงปี ๒๕๔๘ - ๒๕๕๒ รัฐบาลต้องพิจารณาเร่งด่วน เพื่อใช้ประโยชน์จากช่วงปันผลประชากร ๖ ปีทองสุดท้ายคือ เพิ่มผลิตภาพแรงงานอย่างจริงจัง และลงทุนอย่างเร่งด่วนเพื่อปฏิวัติการศึกษาสังคมไทย

นายฉลองภพ สุสังกรณ์กาญจน์ ประธานสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาแห่งประเทศไทย ให้ความเห็นว่า รัฐบาลต้องปรับโครงสร้างภาคการเกษตรที่แนวโน้มในอนาคตจะขาดแคลนแรงงาน จะมีแต่คนแก่คนชรา เพราะคนหนุ่มสาวอพยพเข้ามาอยู่ในเมือง ประชากรในสังคมไทยในอนาคตจะเป็นสังคมคนชรา ช่องว่างรายได้ห่างมากขึ้น ควรปรับเปลี่ยนนโยบายเอื้ออาทร เพราะจะส่งผลร้ายมากกว่าผลดี โดยน่าจะมุ่งเน้นเสนอนโยบายการกระจายรายได้มากกว่า

เร่งการออม/เพิ่มผลิตภาพ

จากแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรไทยที่ปรับเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ ศูนย์วิจัยกสิกรไทย วิเคราะห์ว่า น่าจะส่งผลกระทบต่อการพัฒนาทางเศรษฐกิจในระยะยาว โดยความรุนแรงของปัญหาจะพอกพูนขึ้นเรื่อย ๆ อย่างไรก็ตาม ศูนย์วิจัยกสิกรไทยได้เสนอแนวทางการแก้ไขปัญหาว่าควรจะเป็นรูปแบบของมาตรการป้องกันหรือบรรเทาผลกระทบของปัญหา ดังนี้

๑. รัฐบาลอาจจำเป็นต้องดำเนินมาตรการกระตุ้นการออมที่เข้มข้นขึ้น เนื่องจากการออมภาคประชาชนในช่วงที่ผ่านมาได้ลดลงอย่างต่อเนื่อง ขณะที่แนวโน้มช่วงชีวิตหลังเกษียณอายุยาวนานขึ้น ซึ่งสะท้อนถึงเงินออมที่จำกัดที่จะรองรับต่อการเลี้ยงชีพหลังการเกษียณอายุ รัฐบาลจึงควรจะเพิ่มการออมภาคประชาชนโดยผ่านมาตรการการออมภาคบังคับ (Mandatory Saving) ควบคู่ไปกับการสร้างแรงจูงใจให้ประชาเพิ่มการออมผ่านรูปแบบอื่นมากขึ้น โดยการเพิ่มสัดส่วนการออมภาคบังคับต่อรายได้ให้มีอัตราที่สูงขึ้น ซึ่งอาจทำผ่านกองทุนสำรองเลี้ยงชีพและ/หรือกองทุนประกันสังคม เป็นต้น

สำหรับมาตรการส่งเสริมการออมนั้น แม้รัฐบาลได้ดำเนินการมาอย่างต่อเนื่อง จากการใช้มาตรการภาษีสนับสนุนการออมผ่านกองทุนรวมเพื่อการเลี้ยงชีพ (RMF), กองทุนบำเหน็จบำนาญข้าราชการ (กบข.) รวมถึงการประกันชีวิต โดยให้สิทธิประโยชน์ในการหักลดหย่อนภาษีเงินได้ส่วนบุคคล อย่างไรก็ตาม วงเงินเบี้ยประกันชีวิตที่ได้รับสิทธิประโยชน์ทางภาษีดังกล่าวยังคงน้อยกว่า RMF และ กบข. รัฐบาลจึงควรปรับสิทธิประโยชน์ของทั้ง ๓ ช่องทางการออมให้ทัดเทียมกัน เพื่อเป็นการช่วยกระตุ้นการออมของประชาชนขึ้น

๒. ควรส่งเสริมให้มีการจัดทำดัชนีชี้วัดประสิทธิภาพการผลิตของแรงงานและความก้าวหน้าของเทคโนโลยีในกระบวนการผลิต โดยอาจมีการแยกดัชนีออกเป็นรายอุตสาหกรรมหลัก ๆ อาทิ สิ่งทอ อิเล็กทรอนิกส์ ยานยนต์ เป็นต้น อันน่าจะเป็นการเอื้อประโยชน์ต่อทั้งภาครัฐบาลและองค์กรต่าง ๆ ในการวางแผนนโยบายการผลิตในเชิงของต้นทุน ราคา และคุณภาพสินค้า รวมถึงการพัฒนาคุณภาพแรงงานและเทคโนโลยีในกระบวนการผลิตได้อย่างเหมาะสมในระยะยาว และยังเป็นการสร้างรากฐานที่แข็งแกร่งให้กับการเติบโตของอุตสาหกรรมไทยที่ยั่งยืน

๓. ต้องมีการสร้างงานให้กับกลุ่มผู้สูงอายุที่ยังคงมีศักยภาพในการทำงานเพื่อเป็นการบรรเทาภาระทางเศรษฐกิจหลังการเกษียณอายุ โดยอาจจะส่งเสริมให้องค์กรทั้งภาครัฐบาลและเอกชนมีการปรับโครงสร้างภายในองค์กรที่มุ่งเน้นไปในการสร้างตำแหน่งงานพิเศษที่เหมาะสมให้กับกลุ่มผู้เกษียณอายุ และอาจจะเป็นลักษณะงานแบบไม่เต็มเวลา (Part-time)

วิธีการดังกล่าวอาจจะไม่สามารถรองรับกับจำนวนผู้เกษียณอายุได้ทั้งหมด แต่อย่างน้อยก็ทำให้ผู้เกษียณอายุบางส่วนยังพอมีรายได้มาเลี้ยงชีพและสร้างคุณค่าให้กับสังคมได้ในระดับหนึ่ง ซึ่งเป็นการช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายในการดูแลผู้สูงอายุของสังคมและรัฐบาลลงได้ในบางส่วน รวมทั้งยังอาจลดปัญหาการขาดแคลนแรงงานในบางสาขาที่อาศัยทักษะในการดำเนินงานสูงมาก

อย่างไรก็ตาม การจ้างงานดังกล่าวจะต้องเป็นการสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจแก่สังคมอย่างแท้จริง โดยจะต้องไม่เป็นภาระทางการคลังให้กับภาครัฐและ/หรือทางการเงินให้กับธุรกิจนั้น ๆ กล่าวคือ อัตราผลตอบแทนที่ให้จะต้องสอดคล้องกับมูลค่าเพิ่มหรือประสิทธิภาพที่แรงงานหลังวัยเกษียณอายุดังกล่าวจะสามารถให้แก่องค์กรได้จริง ๆ โดยต้องมีวิธีการวัดมูลค่าเพิ่มหรือประสิทธิภาพได้อย่างชัดเจน

โครงสร้างประชากรโลกและประชากรไทย ปี ๒๕๔๓ - ๒๕๖๘

ปี ประชากรโลก ประชากรไทย

จำนวนรวม ๐ - ๑๔ ปี ๑๕ - ๕๙ ปี ๖๐ ปีขึ้นไป จำนวนรวม ๐ - ๑๔ ปี ๑๕ - ๕๙ ปี ๖๐ ปีขึ้นไป

(หน่วย: พันคน) (%) (%) (%) (หน่วย: พันคน) (%) (%) (%)

๒๕๔๓ ๖,๐๗๐,๕๗๘ ๓๐.๑ ๕๙.๙ ๑๐.๐ ๖๒,๒๓๗ ๒๔.๗ ๖๕.๙ ๙.๔

๒๕๔๘ ๖,๔๕๓,๖๒๗ ๒๘.๓ ๖๑.๓ ๑๐.๔ ๖๔,๗๖๕ ๒๓.๐ ๖๖.๗ ๑๐.๓

๒๕๕๓ ๖,๘๓๐,๒๘๒ ๒๗.๐ ๖๑.๙ ๑๑.๑ ๖๗,๐๔๒ ๒๑.๒ ๖๗.๑ ๑๑.๗

๒๕๕๘ ๗,๑๙๗,๒๔๗ ๒๖.๑ ๖๑.๖ ๑๒.๓ ๖๙,๐๕๖ ๒๐.๒ ๖๖.๐ ๑๓.๘

๒๕๖๓ ๗,๕๔๐,๒๓๘ ๒๕.๒ ๖๑.๒ ๑๓.๖ ๗๐,๘๒๑ ๑๙.๐ ๖๔.๒ ๑๖.๘

๒๕๖๘ ๗,๘๕๑,๔๕๕ ๒๔.๒ ๖๐.๘ ๑๕.๐ ๗๒,๒๘๘ ๑๘.๐ ๖๒.๐ ๒๐.๐

ที่มา: ประมาณการประชากรของประเทศไทย พ.ศ. ๒๕๔๓ - ๒๕๖๘ สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ

World Population 2002. United Nations

โครงสร้างและลักษณะทางประชากรของภูมิภาคในโลก ปี ๒๕๔๖

ภูมิภาค ๐ - ๑๔ ปี ๖๐ ปีขึ้นไป ปี ๒๕๔๓ - ๒๕๔๖

(%) (%) อัตราเจริญพันธุ์รวม อัตราตายต่อ อายุขัยเฉลี่ย(ปี)

ประชากรพันคน

โลก ๒๙ ๑๐ ๒.๗ ๙ ๖๕

ยุโรป ๑๖ ๒๑ ๑.๔ ๑๑ ๗๔

อิตาลี ๑๔ ๒๕ ๑.๒ ๑๑ ๗๙

กรีซ ๑๕ ๒๔ ๑.๓ ๑๐ ๗๘

เยอรมนี ๑๕ ๒๔ ๑.๔ ๑๑ ๗๘

สวิสเซอร์แลนด์ ๑๖ ๒๓ ๑.๔ ๑๐ ๗๙

อเมริกาเหนือ ๒๑ ๑๖ ๒.๑ ๘ ๗๗

โอนีเชีย ๒๕ ๑๔ ๒.๓ ๘ ๗๔

อัฟริกา ๔๒ ๕ ๔.๙ ๑๕ ๔๙

ละตินอเมริกา ๓๑ ๘ ๒.๕ ๖ ๗๐

และแคริเบียน

เอเชีย ๒๙ ๙ ๒.๕ ๘ ๖๗

ญี่ปุ่น ๑๔ ๒๕ ๑.๓ ๘ ๘๒

สิงคโปร์ ๒๑ ๑๑ ๑.๔ ๕ ๗๘

จีน ๒๓ ๑๐ ๑.๘ ๗ ๗๒

มาเลเซีย ๓๓ ๗ ๒.๙ ๕ ๗๐

ฟิลิปปินส์ ๓๖ ๖ ๓.๒ ๕ ๗๐

ไทย ๒๑ ๙.๔ ๑.๗ ๖.๘ ๖๘.๗๕*

ที่มา: World Population 2002, Population Division. United Nations

สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล

หมายเหตุ: * ชาย = ๖๘ ปี, หญิง = ๗๕ ปี

โครงสร้างประชากรที่เปลี่ยนไปกับผลกระทบทางเศรษฐกิจ

จากโครงสร้างทางประชากรที่เปลี่ยนแปลงมาอย่างต่อเนื่อง ศูนย์วิจัยกสิกรไทยได้ตั้งข้อสังเกตหลายประการที่พบว่าจะส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจของประเทศ ดังนี้

๑. อัตราการพึ่งพิงของผู้สูงอายุต่อประชากรวัยทำงาน (Elderly Dependency Ratio) เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง สะท้อนภาระการเลี้ยงดูคนชราที่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ โดยอัตราการพึ่งพิงของผู้สูงอายุที่ปรับขึ้นในระยะที่ผ่านมา ค่าเฉลี่ยในช่วง ๒๕๔๔ - ๒๕๔๖ ปรับขึ้นมาที่ระดับ ๙.๗ จากระดับ ๘.๒ ในช่วงปี ๒๕๓๘ - ๒๕๔๓ ตามทิศทางการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร บ่งชี้ถึงแนวโน้มภาระการเลี้ยงดูผู้สูงอายุต่อประชากรวัยทำงาน ๑๐๐ คน ที่เพิ่มขึ้น

๒. ประชากรวัยแรงงานควรตระหนักถึงการออมและวิถีการดำเนินชีวิตหลังวัยทำงานที่มีแนวโน้มยาวนานขึ้น เนื่องจากอายุขัยของประชากรไทยที่ยืนยาวขึ้น ขณะที่อายุงานมีแนวโน้มเกษียณก่อน ๖๐ ปี ตามการเปลี่ยนแปลงของวัฒนธรรมองค์กร ดังจะเห็นได้จากนโยบายการปฏิรูปองค์กรทั้งของภาครัฐบาลและเอกชน ที่ส่วนหนึ่งมีการเสนอทางเลือกให้กับพนักงานสามารถเกษียณอายุได้ก่อนกำหนด (Early Retirement)

ประชากรไทยในวัยแรงงานจึงควรจะตระหนักถึงปัญหาความไม่สมดุลของรายได้และรายจ่ายที่น่าจะเพิ่มมากขึ้นหลังการเกษียณอายุ โดยควรจะเพิ่มระดับการออมขึ้นให้เพียงพอกับค่าใช้จ่ายต่าง ๆ หลังวัยทำงานที่ยาวนานออกไป เพื่อที่จะไม่เป็นภาระแก่ลูกหลาน ตลอดจนสังคมและรัฐบาล

๓. สัดส่วนการออมกลับลดลง ขณะที่สัดส่วนหนี้สินต่อรายได้เพิ่มขึ้นต่อเนื่องในช่วงที่ผ่านมา จะเห็นได้จากสัดส่วนยอดหนี้ (บาทต่อครัวเรือน) ต่อรายได้ (บาทต่อเดือนต่อครัวเรือน) ณ ไตรมาส ๒/๒๕๔๗ เพิ่มขึ้นมาที่ ๗.๑ เท่า จาก ๖.๐ เท่าในปี ๒๕๔๖ และ ๕.๕ เท่าเฉลี่ยปี ๒๕๓๙ - ๒๕๔๓ ขณะที่สัดส่วนการออมส่วนบุคคล (Personal Saving) ต่อรายได้ที่สามารถใช้จ่ายได้จริงส่วนบุคคล (Disposable Income) ชะลอลงมาที่ร้อยละ ๖.๐ ในปี ๒๕๔๖ จากร้อยละ ๘.๐ เมื่อปี ๒๕๔๔ และร้อยละ ๑๒.๕ เฉลี่ยปี ๒๕๓๙ - ๒๕๔๓

สัดส่วนหนี้สินต่อรายได้ที่เพิ่มขึ้นนั้น ย่อมจะสร้างแรงกดดันต่อความสามารถในการออมให้น้อยลงไปอีก นอกเหนือจากการกดดันรายจ่ายด้านอื่น ๆ ในการดำรงชีพที่ต้องลดสัดส่วนลง เพราะสาเหตุส่วนหนึ่งมาจากภาระค่าใช้จ่ายดอกเบี้ยที่เพิ่มขึ้นตามจำนวนยอดหนี้สิน และอัตราดอกเบี้ยที่มีแนวโน้มว่าจะปรับขึ้นในอนาคต ตลอดจนภาระค่าใช้จ่ายในการผ่อนชำระคืนเงินต้นรายงวด ซึ่งภาวะดังกล่าวอาจมีผลให้ประชากรวัยทำงานมีสถานะทางเศรษฐกิจที่ลำบากได้ เนื่องจากขาดการออมที่เพียงพอกับค่าใช้จ่ายหลังจากที่เกษียณอายุแล้ว

๔. การเพิ่มขึ้นของประชากรวัยแรงงานต่อประชากรรวมในอัตราที่ชะลอลง สะท้อนถึงจำนวนแรงงานที่จะเข้าสู่กระบวนการผลิตในอัตราที่น้อยลง ทำให้แรงงานหนึ่งคนอาจจำเป็นต้องเพิ่มระดับความสามารถหรือประสิทธิภาพการผลิตขึ้น เพราะหากไม่สามารถเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตต่อแรงงานได้ในระดับที่เหมาะสมกับการชะลอลงของขนาดกำลังแรงงาน อัตราการขยายตัวของเศรษฐกิจก็อาจจะถูกระทบได้

๕. จากตัวเลขเชิงสถิติ บ่งชี้ว่า ประสิทธิภาพการผลิตรวมในระบบเศรษฐกิจปี ๒๕๔๖ ดีขึ้นเมื่อเทียบกับค่าเฉลี่ยช่วงหลังวิกฤตเศรษฐกิจปี ๒๕๔๐ แต่เป็นอัตราที่น้อยกว่าหากเทียบกับค่าเฉลี่ยก่อนเกิดวิกฤต

ศูนย์วิจัยกสิกรไทยได้วัดประสิทธิภาพการผลิตของแรงงาน โดยคำนวณจากอัตราการเปลี่ยนแปลงของสัดส่วน GDP ต่อจำนวนผู้มีงานทำ โดยผลที่ได้จาการคำนวณเบื้องต้น พบว่าประสิทธิภาพการผลิตของแรงงานในปี ๒๕๔๖ ดีขึ้นเมื่อเทียบกับช่วงหลังวิกฤตเศรษฐกิจ แต่ยังคงต่ำกว่าช่วงก่อนเกิดวิกฤต

ประสิทธิภาพการผลิตของแรงงาน

การเปลี่ยนแปลงเมื่อเทียบกับ.. ประสิทธิภาพการผลิตของแรงงาน*

ค่าเฉลี่ยช่วงก่อนวิกฤต ๗.๕%

ค่าเฉลี่ยช่วงหลังวิกฤต ๑.๘%

ปี ๒๕๔๖ ๔.๓%

หมายเหตุ: ก่อนเกิดวิกฤตเศรษฐกิจปี ๒๕๔๐ คือ ระหว่างปี ๒๕๓๐ - ๒๕๓๘

และหลังวิกฤต คือ ระหว่างปี ๒๕๔๒ - ๒๕๔๕

* ประสิทธิภาพการผลิต คือ อัตราการเปลี่ยนแปลงของรายได้ต่อแรงงาน

ซึ่งคำนวณโดยนำมูลค่า GDP (ล้านบาท ณ ราคาปีฐาน) หารด้วย

จำนวนผู้มีงานทำทั้งหมด (๑,๐๐๐ คน)

๖. การรักษาเสถียรภาพของอัตราการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืน ในขณะที่ขนาดกำลังแรงงานมีแนวโน้มชะลอลงนั้น ส่งผลให้กระบวนการผลิตของระบบเศรษฐกิจอาจต้องพึ่งพาวิวัฒนาการทางเทคโนโลยีที่ทันสมัยมากขึ้นเรื่อย ๆ ควบคู่ไปกับระดับการศึกษาที่สูงขึ้นของกำลังแรงงาน กล่าวคือ คุณภาพของทรัพยากรมนุษย์จะมีบทบาทสำคัญมากขึ้นในระบบเศรษฐกิจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งทรัพยากรทางปัญญาและทักษะความรู้ความชำนาญ เพื่อรองรับวิวัฒนาการทางเทคโนโลยีสมัยใหม่ อันส่งผลกดดันต่อเนื่องไปยังระดับการศึกษาในสังคมให้มีแนวโน้มปรับสูงขึ้นตาม

๗. แนวโน้มความต้องการของตลาดแรงงานที่โน้มเอียงไปยังแรงงานที่มีระดับการศึกษาที่สูงขึ้นนั้น ส่งผลให้แรงงานที่มีระดับการศึกษาที่สูงกว่าเป็นผู้มีโอกาสในตลาดแรงงานมากกว่า ดังจะเห็นได้จากจำนวนผู้มีงานทำที่มีระดับการศึกษาที่ต่ำกว่ามัธยมปลายเพิ่มขึ้นร้อยละ ๑.๘ เฉลี่ยช่วง ๘ เดือนแรกปี ๒๕๔๗ ซึ่งแทบไม่เปลี่ยนแปลงจากค่าเฉลี่ยในปีก่อนที่ร้อยละ ๑.๗ และยังชะลอลงจากร้อยละ ๒.๗ เฉลี่ยปี ๒๕๔๕ ขณะที่จำนวนผู้มีงานทำที่มีระดับการศึกษาสูงกว่ามัธยมปลายเพิ่มขึ้นมาที่ร้อยละ ๘.๒ เฉลี่ยช่วง ๘ เดือนแรกปี ๒๕๔๗ จากร้อยละ ๗.๙ เฉลี่ยปี ๒๕๔๖ และเร่งขึ้นจากร้อยละ ๓.๙ เฉลี่ยปี ๒๕๔๕