อรนุช อนุศักดิ์เสถียร

ดาวร่วง

ยูคอส บริษัทน้ำมันรายใหญ่ที่สุดของรัสเซียเกิดและดับเร็วเหมือนดาวตก

เมื่อปี ๒๕๓๘ ขณะที่รัสเซียเริ่มแปรรูปรัฐวิสาหกิจขนานใหญ่ นักธุรกิจหนุ่มชื่อ Mikhail Khodorkovsky ซื้อรัฐวิสาหกิจน้ำมันนี้ในราคาแสนถูก ตอนนั้น ยูคอสซึ่งตั้งอยู่ในแคว้นไซบีเรีย เป็นเพียงบริษัทน้ำมันขนาดเล็กของรัฐ ซึ่งมีหนี้ก้อนใหญ่

แต่เจ้าของใหม่เปลี่ยนโฉมให้ยูคอสกลายเป็นธุรกิจชั้นนำของประเทศ ภายในเวลาเพียง ๕ ปี บริษัทแห่งนี้ประสบความสำเร็จสูงสุด ผลิตน้ำมันถึง ๑ ใน ๕ ของน้ำมันที่รัสเซียผลิตได้ และมีส่วนในผลผลิตมวลรวมภายในประเทศ (GDP) ถึง ๕ - ๖% นาย Khodorkovsky นักธุรกิจหนุ่มเจ้าของกิจการเองกลายเป็นคนที่ร่ำรวยที่สุดในรัสเซีย

สัญญาณร้ายเริ่มมาเยือนเมื่อปีที่แล้ว หลังจากที่รองประธานบริษัทถูกจับ และในที่สุดนาย Khodorkovsky เองถูกตำรวจเข้าควบคุมตัวเมื่อเดือนตุลาคมปีที่แล้วตอนที่เดินทางไปทำธุรกิจในไซบีเรีย ตั้งแต่นั้นมา ทรัพย์สินและบัญชีธนาคารของบริษัทถูกศาลสั่งอายัด และเมื่อเดือนมิถุนายนที่ผ่านมา นาย Khodorkovsky ถูกตั้งข้อหาเลี่ยงภาษี บริษัทของเขาถูกทางการไล่ล่าเพื่อเรียกภาษีย้อนหลังมูลค่าถึง ๓,๔๐๐ ล้านดอลล่าร์

เงินก้อนใหญ่ขนาดนี้ทำให้ยูคอสเสี่ยงที่จะล้มละลาย ถึงแม้ธุรกิจยังทำกำไรได้ในอัตราสูงก็ตาม โฆษกบริษัทบอกว่า พร้อมจะเจรจาปรับหนี้กับรัฐบาล เพราะถ้าดูจากฐานะทางการเงินและทรัพย์สินของบริษัทที่สูงถึง ๒๐,๐๐๐ ล้านดอลล่าร์ และราคาน้ำมันในตลาดโลกที่ทะยานต่อเนื่องแล้ว เขาเชื่อว่าบริษัทชำระหนี้ได้แน่นอน แต่เส้นตายที่กระชั้นชิดไม่เปิดโอกาสให้ยูคอสดิ้นได้

ไม่มีใครสงสัยว่า บรรดานักธุรกิจใหญ่ ๆ ในรัสเซียที่ได้ประโยชน์จากการแปรรูปรัฐวิสาหกิจ มีเครือข่ายโยงใยใกล้ชิดกับทำเนียบเครมลิน มีคนตั้งข้อสังเกตุด้วยว่า มีบริษัทยักษ์ใหญ่อีกมากในรัสเซียที่เคยเลี่ยงภาษีในสมัยแรก ๆ หลังจากแปรรูปมาอยู่ในมือเอกชน แต่บริษัทเหล่านี้ไม่ตกเป็นเป้าการตรวจสอบ

ถึงแม้ประธานาธิบดีปูตินจะประกาศว่า ไม่มีประโยชน์อะไรถ้าหากปล่อยให้บริษัทล้มละลายไป แต่หลายคนเชื่อว่าเหตุการณ์ครั้งนี้มีเหตุจูงใจทางการเมืองอยู่เบื้องหลัง

นาย Khodorkovsky ถูกมองว่า ไม่เล่นตามเกมที่ผู้นำรัสเซียต้องการ นักวิเคราะห์ในรัสเซียเชื่อว่า การที่เขาประกาศให้เงินอุดหนุนพรรคฝ่ายค้านทุกพรรค และแสดงความสนใจจะลงชิงตำแหน่งประธานาธิบดีด้วย ทำให้เขากลายเป็นฝ่ายตรงข้ามกับนายปูตินไปทันที

หลังการเลือกตั้งเมื่อปี ๒๕๔๓ ประธานาธิบดีปูตินประกาศชัดเจนว่า ต้องการจะลิดรอนอำนาจของธุรกิจยักษ์ใหญ่ที่กุมเศรษฐกิจของประเทศ และเตือนว่าบริษัทเหล่านี้ไม่ควรมายุ่งเกี่ยวกับการเมือง จุดนี้เองที่หลายฝ่ายคิดว่าทำให้นาย Khodorkovsky และยูคอส `ดวงตก'

ตอนนี้ ยังมีความเห็นเป็นสองฝ่ายว่า รัฐบาลอาจจะยอมประนีประนีประนอมหรือไม่ กรณียูคอสอาจเป็นการเขียนเสือให้วัวกลัว เพราะด้านหนึ่งประธานาธิบดีปูตินหวังจะให้ธุรกิจใหญ่เป็นหัวจักรขับเคลื่อนเศรษฐกิจให้ขยายตัวอีกเท่าหนึ่งภายใน ๑๐ ปีข้างหน้า แต่ว่าอีกด้านหนึ่ง เขายังหวังจะกุมอำนาจในประเทศอย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาด

ในช่วงหลัง มีแนวโน้มอีกหลายอย่างที่ชี้ว่า เขากังวลกับเสียงวิพากษ์วิจารณ์และคู่แข่งทางการเมือง สถานีโทรทัศน์เอกชนอีกสองแห่งเพิ่งถูกสั่งปิด นาย Khodorkovsky ซึ่งอาจมาท้าชิงตำแหน่งประธานาธิบดีต้องติดคุก ธุรกิจของเขาอาจล้มละลาย

ตัวอย่างความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองของรัสเซียทำให้นักลงทุนกังวล ตั้งแต่เกิดวิกฤตการณ์ยูคอส การลงทุนโดยตรงของต่างชาติและนักลงทุนในประเทศลงลดฮวบฮาบตลาดหุ้นทรุดต่อเนื่อง ความมั่นใจของนักลงทุนแทบติดศูนย์

แต่ว่าในประเทศที่คนส่วนใหญ่ยากจน การไล่ล่านักธุรกิจที่มั่งคั่งด้วยข้อหาเลี่ยงภาษีดูจะถูกใจประชาชน แต่นักลงทุนกำลังตื่นตระหนก เงินทุนไหลออกจากรัสเซียเพิ่มขึ้น ถ้าหากว่ายูคอสล้มละลายไปจริง ๆ ทำเนียบเครมลินอาจจะเข้าเนื้อด้วยเหมือนกัน