ผมเอง

'คำ' ที่ไม่ควรใช้กับคนที่อยู่ในโลกใบเดียวกัน

ถ้ามีใครมาถามว่า รู้จักไวรัสภูมิคุ้มกันเสื่อมในคนไหม บางคนอาจจะงง ๆ เช่นเดียวกับคำว่ากลุ่มอาการภูมิคุ้มกันเสื่อม อันนี้ผมเองก็คงงง ๆ เหมือนกันแหละครับ

แต่ถ้าถามว่า รู้จัก HIV (Human Immunodeficiency Virus) หรือรู้จัก AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) บ้างไหม

เออ..ค่อยตอบได้หน่อยว่าเคยได้ยินมาตั้งแต่ปี ๒๕๒๗ ที่ไวรัสและโรคนี้เข้ามาระบาดในเมืองไทย แต่ก็ไม่แน่ใจครับว่า รู้จักดีพอแค่ไหน

เนื่องจากหมวกอีกใบหนึ่งของผมมีหน้าที่รับผิดชอบงานในสถาบันพัฒนาสื่อมวลชนแห่งประเทศไทย จึงถือโอกาสนี้จับมือกับ INTERNEWS องค์กรพัฒนาเอกชนของฝรั่ง จัดอบรมเชิงปฏิบัติการ เรื่อง 'การรายงานข่าว HIV/AIDS' ให้สื่อมวลชนทั้งสายวิทยุกระจายเสียง วิทยุโทรทัศน์ และหนังสือพิมพ์ โดยเชิญคุณ Fiona Lloyd ผู้เชี่ยวชาญจากแอฟริกาใต้ และอาจารย์รุจน์ โกมลบุตร แห่งคณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มาเป็นวิทยากรร่วมกับบุคคลสำคัญอีกกลุ่มหนึ่งซึ่งผมต้องขอบคุณเขาเหล่านี้ที่กรุณาช่วยให้พวกเราได้เข้าใจเรื่องนี้ดียิ่งขึ้น

เมื่อรู้แล้วก็ต้องยอมรับครับว่า เป็นเรื่องซับซ้อนจนคนในวิชาชีพหนังสือพิมพ์ใช้คำเหล่านี้ในลักษณะที่ก่อให้เกิดความกลัวแก่คนทั่วไป แถมยังสร้างความแปลกแยกแก่ผู้รับเชื้อ HIV ได้อย่างไม่น่าเชื่อ

อย่างคำว่ารักร่วมเพศซึ่งเราใช้กันจนคุ้นเคยนั้น เขาใช้คำว่า ผู้ชายซึ่งมีเพศสัมพันธ์กับผู้ชายด้วยกัน (Men who have sex with men: MSM) ซึ่งเป็นคำจริงของ 'คนรักเพศเดียวกัน' หรือถ้าอยากระบุก็อาจจะใช้คำว่า 'ชายรักชาย' 'หญิงรักหญิง' ไปเลย

ผู้ติดเชื้อ หรือ เหยื่อเอดส์ นี่เราก็ใช้กันบ่อย เช่นเดียวกับคำว่า ผู้ป่วย แต่ก็มีการโต้แย้งว่า เป็นทัศนะของคน.. ซึ่งที่เหมาะสมแล้ว ควรแยกแยกระหว่างผู้ที่ติดเชื้อเฉย ๆ (Person living with HIV: HIV-positive) กับผู้มีอาการ ซึ่งเขาแนะนำให้ใช้คำว่า ผู้ติดเชื้อ HIV ส่วน ผู้ป่วย AIDS จะใช้คำนี้ก็ต่อเมื่อบุคคลนั้น ๆ เข้าสู่ระยะที่เป็น AIDS หมายถึงผู้ที่รับการบำบัดรักษาด้วยยา ซึ่งในหลาย ๆ ครั้งผู้ที่เป็น AIDS ก็ยังไม่อยู่ในสถานะที่เราจะเรียกได้ว่าเป็นคนไข้

อีกคำหนึ่ง.. 'ผู้เป็นพาหะเอดส์' (Person with AIDS/ Persons Living with AIDS: PLWHAs) มีความหมายในเชิงลบต่อผู้ติดเชื้อ HIV หรือผู้เป็น AIDS เนื่องจากคนทั่วไปไม่สามารถรับเชื้อ AIDS ได้ เพราะ AIDS เป็นระยะที่สภาพร่างกายมีภูมิคุ้มกันบกพร่องจากเชื้อ HIV ไม่ใช่โรคครับ

แย่ไปเลยคือคำว่า ตายเพราะ AIDS เขาเสนอให้ใช้คำว่า ผู้เสียชีวิตเนื่องจากโรคที่เกี่ยวข้องกับ AIDS (AIDS-related illness) เพราะผู้รับเชื้อมักจะเสียชีวิตจากการติดเชื้อฉวยโอกาส (Opportunistic Infections: OI) หรือโรคที่เกี่ยวข้องกับ AIDS เนื่องจาก AIDS โดยตัวของมันไม่ใช่โรค ดังนั้น จึงพูดไม่ได้ว่า คนเสียชีวิตเพราะ AIDS การเสียชีวิตมักจะมาจากโรคฉวยโอกาส เช่น วัณโรค อันเนื่องมาจากภูมิคุ้มกันในร่างกายถูกทำลายด้วยเชื้อ HIV

ส่วนคำที่ควรหลีกเลี่ยงการใช้ คือ กลุ่มเสี่ยง เนื่องจากไม่มีสังคมใด ศาสนาใด เผ่าพันธุ์ หรือกลุ่มวัฒนธรรมใดที่มีความเสี่ยงมากหรือน้อยกว่าอีกกลุ่มหนึ่ง การใช้คำว่ากลุ่มเสี่ยงเป็นการแสดงให้เห็นถึงการกีดกันและตอกย้ำความเจ็บปวด และยังเป็นการทำให้บุคคลที่ไม่ได้ถูกเรียกหรือถูกจัดอยู่ในกลุ่มเสี่ยงเกิดความประมาทเลินเล่อไม่ระวังพฤติกรรมของตัวเอง พฤติกรรมเป็นตัวกำหนดให้คนเข้าไปสู่ความเสี่ยงต่อการติดเชื้อไม่ใช่การถูกจัดว่าอยู่กลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง ดังนั้น จึงควรใช้คำว่า ผู้ที่มีพฤติกรรมเสี่ยง และควรใช้คำว่า พฤติกรรมเสี่ยง (Risk behavior) สำหรับการมีพฤติกรรมดังต่อไปนี้ เช่น มีเพศสัมพันธ์ที่ไม่ปลอดภัย การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน เป็นต้น

AIDS เป็นโรคระบาด ก็ควรหลีกเลี่ยงไปใช้คำว่าการแพร่ระบาดของเชื้อ HIV (HIV epidemic or pandemic)

เด็กที่ได้รับผลกระทบจาก AIDS (Children affected by HIV/AIDS/children infected with HIV) ก็เป็นคำที่ควรใช้ เพราะมีสองนัย คือ เด็กอาจจะติดเชื้อหรือไม่ติดเชื้อจาก AIDS ก็ได้

แต่ที่ควรหลีกเลี่ยง คือคำว่า ต้าน การต่อสู้ การทำสงคราม การดิ้นรน เพราะคำเปรียบเทียบประเภทนี้เป็นการให้ข้อมูลที่ไม่ถูกต้องและเป็นการกล่าวเกินจริง ควรใช้คำว่า 'พัฒนา' (Preventing the spread of HIV) จะทำให้คนเข้าใจมากกว่า

สารคัดหลั่ง ซึ่งหมายถึง น้ำลาย น้ำมูก ก็ควรหลีกเลี่ยงการใช้คำนี้เช่นกัน เพราะจริง ๆ แล้ว สิ่งที่อาจทำให้ติดเชื้อ คือ น้ำเลือด น้ำอสุจิ น้ำในช่องคลอด และน้ำนม (Blood, semen, pre-ejaculate, vaginal fluids, breast milk)

สำส่อน เป็นคำที่อาจแรงเกินไป คำที่ควรใช้คือ มีคู่นอนหลายคน (Having multiple partners) เพราะถ้าคนในสังคมเชื่อว่าผู้ติดเชื้อเกิดจากการสำส่อน จะทำให้เข้าใจผิดว่าผู้หญิงคนนั้นเป็นผู้หญิงเลว

คนติดยา ก็ไม่ตรงนัก ควรเป็นคำว่า ผู้ใช้ยาเสพติด (Intravenous drug user) เพราะบางคนใช้ยาแล้วไม่ติดก็มี

โสเภณี ถ้าเปลี่ยนมาใช้คำว่า ผู้ขายบริการทางเพศ (Sex worker or commercial sex worker) จะเหมาะสมกว่า เพราะมีไม่น้อยที่อยู่ในภาวะถูกบังคับให้ทำ แม้แต่การเรียกว่า หญิงบริการ ก็ยังเป็นการระบุเพศชัดเจนเกินไป

ข้างต้นคือตัวอย่างคำที่เกี่ยวข้องซึ่งสื่อมวลชนเคยใช้ถ่ายทอด แล้วไม่ตรงกับความหมาย หรือไปซ้ำเติมเขาโดยไม่เจตนา จึงขอถือโอกาสนี้บอกเล่าให้ได้ทราบกันครับ