ส่วนนาคหลวงที่เป็นมหาดเล็กและข้าราชบริพารท่านแรก คือ จอมพล เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสงชูโต) เมื่อครั้งมีบรรดาศักดิ์ที่จมื่นสราภัยสฤษฏิการ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้อุปสมบทต่อท้ายหม่อมเจ้า จนถือเป็นเกณฑ์ในเวลาต่อมาว่า ข้าราชการผู้มีบรรดาศักดิ์ที่เป็นบุตรข้าราชการชั้นผู้ใหญ่หรือเป็นราชสกุล เมื่อจะอุปสมบท ต้องกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตก่อน จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนาคหลวง เช่นเดียวกับพระราชวงศ์ที่ต้องกราบบังคมทูลขอพระบรมราชานุญาต

นาคหลวงในสมัยรัชกาลที่ ๕ จึงมีสี่ประเภท คือ (๑) พระราชวงศ์ ราชสกุล ราชนิกุล (๒) ข้าราชการชั้นสัญญาบัตร (๓) ข้าราชการต่ำกว่าสัญญาบัตร และ (๔) สามเณรที่สอบได้เปรียญ ๙ ประโยค ซึ่งมีอายุครบอุปสมบท พระภิกษุนาคหลวงมีเฉพาะที่ไปจำพรรษาในวัดฝ่ายธรรมยุติกนิกายติดต่อกันมานานหลายปี เมื่อมีนาคหลวงขอพระราชทานอุปสมบทฝ่ายมหานิกายบ้าง พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงโปรดเกล้าฯ ให้แยกอุปสมบทนิกายละวันหรือนิกายละเวลา

แต่สำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหรือพระบรมวงศ์ชั้นสมเด็จเจ้าฟ้าทรงผนวช จะประกอบพระราชพิธีตามราชประเพณีที่มีคณะสงฆ์รวมกันทั้งสองนิกาย แล้วจึงเสด็จไปทำทัฬหิกรรมเป็นฝ่ายธรรมยุติกนิกาย ณ พระอุโบสถ พระพุทธรัตนสถาน

ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ - ๗ การพระราชพิธีอุปสมบทนาคหลวงมีกำหนด ๓ วัน คือ วันเฝ้าฯ กราบถวายบังคมลา วันสมโภช และวันทรงผนวชอุปสมบท ส่วนรัชกาลปัจจุบันมีเพียง ๒ วัน คือ วันเฝ้าฯ กราบถวายบังคมลา และวันอุปสมบท ปัจจุบัน (๓)ผู้ที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นนาคหลวง ได้แก่ (๑) พระราชวงศ์ ราชสกุล ราชนิกุล (๒) ข้าราชการพลเรือนในพระองค์ชั้นสัญญาบัตรและต่ำกว่าซึ่งผู้บังคับบัญชารับรองว่าเป็นผู้ปฏิบัติหน้าที่สนองพระมหากรุณาธิคุณด้วยความซื่อสัตย์สุจริต (๓) ข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ซึ่งมีตำแหน่งหน้าที่ในราชการใกล้ชิดเบื้องพระยุคลบาท และ (๔) สามเณรเปรียญธรรม ๙ ประโยค

เช้าวันอุปสมบท นาคหลวงพร้อมกันที่ศาลาสหทัยสมาคมในพระบรมมหาราชวัง บิดา มารดา ผู้ปกครองหรือญาติผู้ใหญ่ขริบเส้นผมให้นาค เจ้าหน้าที่ภูษามาลาทำการปลงผม นาคหลวงอาบน้ำที่ขันสาคร แล้วแต่งตัวด้วยผ้าเยียรบับขาว สวมเสื้อแขนยาวใส่เฉพาะแขนซ้าย คาดเข็มขัด สวมครุยทับใส่เฉพาะแขนซ้ายวงเฉวียนแบบผ้าสไบเฉียง

เวลาบ่าย นาคหลวงออกจากศาลาสหทัยสมาคม เข้าวัดพระศรีรัตนศาสดารามทางประตูเกย ขึ้นสู่พระอุโบสถ จุดธูปเทียนบูชาพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากรที่ฐานพุทธบัลลังก์ธรรมาสน์ศิลา แล้วนำดอกไม้ ธูป เทียนแพ จากเจ้าหน้าที่ไปวางบนธรรมาสน์ศิลาเป็นการถวายสักการบูชาพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร และถวายบังคมพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตามลำดับ

จากนั้นสมเด็จพระสังฆราชซึ่งเป็นพระอุปัชฌาย์และพระสงฆ์อื่นนั่งหัตถบาส ๓๐ รูป (๔) ทำพิธีขอบรรพชาตามพิธีกรรมทางพุทธศาสนา เสร็จพิธีกรรมแล้ว นาคหลวงครองผ้ากาสาวพัสตร์ถือผ้ากราบไปยังท่ามกลางสังฆมณฑล ทำพิธีบรรพชาเป็นสามเณรและอุปสมบทเป็นพระภิกษุตามลำดับ

ในระหว่างพิธี ถ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังมิได้เสด็จฯ มาประทับในพระอุโบสถ สำนักพระราชวังอนุญาตให้บิดา มารดา ญาติมิตร ของนาคหลวงเข้าไปนั่งอนุโมทนาในพระอุโบสถได้

เวลาเย็น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ พระราชทานเครื่องบริขารแก่พระภิกษุนาคหลวง ณ พระอุโบสวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เสร็จพระราชพิธี นาคหลวงเดินทางไปยังวัดที่จะจำพรรษาต่อไป

เชิงอรรถ:

๑ ระยะระหว่างพระสงฆ์ที่นั่งทำสังฆกรรมหรือระหว่างพระภิกษุสามเณรกับคฤหัสถ์ผู้ถวายของ ห่างกันไม่เกินศอกหนึ่ง

๒ การกระทำให้มั่นคงขึ้น ได้แก่การที่ทำซ้ำลงไปเพื่อให้มั่นคงในกรณีที่การกระทำครั้งแรกไม่สมบูรณ์

๓ พระราชพิธีในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดชฯ. กรมศิลปากร

๔ ปีใดมีนาคหลวงอุปสมบทฝ่ายมหานิกาย พระหัตถบาสจะแบ่งเป็นฝ่ายละ ๑๕ รูป